โรคปอดอักเสบชุมชน (Community - acquired Pneumonia)
ปอดอักเสบ ถือเป็น 1 ใน 5 สาเหตุของการเสียชีวิตในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัวอยู่แล้ว เช่น โรคหัวใจ โรคปอด โรคไต โรคเบาหวาน และโรคมะเร็ง ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการเกิดปอดอักเสบ รวมทั้งเสี่ยงต่อการเสียชีวิตมากขึ้น
โรคปอดอักเสบ มี 4 ประเภท ขึ้นอยู่กับชนิดของเชื้อโรคและตำแหน่งที่ติดเชื้อ ได้แก่
- ปอดอักเสบชุมชน (Community-acquired Pneumonia)
- ปอดอักเสบที่ติดมาจากโรงพยาบาล (Hospital-acquired Pneumonia)
- ปอดอักเสบที่เกิดจากการเข้ารับการบริการด้านสุขภาพ (Healthcare-associated Pneumonia)
- ปอดอักเสบจากการสำลักอาหาร หรือน้ำลาย (Aspiration Pneumonia)
ปอดอักเสบชุมชน (Community-acquired Pneumonia) พบได้บ่อยที่สุดและเกิดขึ้นนอกโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาล โดยทั่วไปเกิดจากแบคทีเรีย สิ่งมีชีวิตที่คล้ายแบคทีเรีย ไวรัส รวมถึง Covid-19 โดยไม่รวมปอดอักเสบที่เกิดขึ้นหลังจำหน่ายผู้ป่วยออกจากโรงพยาบาลภายในเวลาไม่เกิน 2 สัปดาห์
สาเหตุ เชื้อก่อโรคที่ทำให้เกิดโรคปอดอักเสบ มีการติดเชื้อได้หลายวิธี คือ
- เชื้อจากระบบทางเดินหายใจส่วนบนสำลักลงไปในระบบทางเดินหายใจส่วนล่าง
- การนำเชื้อเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจส่วนล่างโดยตรง ผ่านการไอ จาม หรือหายใจรดกัน ซึ่งเป็นการนำเชื้อที่อยู่ในละอองฝอยขนาดเล็กเข้าสู่ปอดโดยตรง
- การแพร่กระจายผ่านการติดเชื้อในกระแสเลือด
- การลุกลามจากการติดเชื้อจากอวัยวะข้างเคียง เช่น การเป็นฝีในตับแตกเข้าปอด
- เชื้อที่เป็นสาเหตุของโรคปอดอักเสบติดเชื้อในชุมชนที่พบได้บ่อยที่สุด คือ เชื้อแบคทีเรีย เช่น Strephylococus Pneumoniae, Haemophilus Influenzae, Moraxella Catarrhalis เป็นต้น หรือเชื้อไวรัส Influenza, Rhinovirus, Adenovirus, Coronavirus เป็นต้น
การวินิจฉัยโรคปอดอักเสบ
แพทย์อาจเริ่มวินิจฉยด้วยการซักประวัติผู้ป่วย เพื่อทำความเข้าใจสุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย พร้อมกับการตรวจร่างกายและตรวจสุขภาพอื่น ๆ เช่น
- การตรวจเลือด
- การถ่ายภาพด้วยรังสีเอ็กซ์ (Chest X-Ray)
- การตรวจวัดความอิ่มตัวออกซิเจนของฮีโมโกลบินจากชีพจร
- การตรวจเสมหะ
ในบางกรณี แพทย์อาจตรวจเลือกการตรวจเพิ่มเติมดังต่อไปนี้ สำหรับผู้ป่วยที่มีอายุ 65 ปีขึ้นไปหรือมีอาการรุนแรง
- การตรวจด้วยเครื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์
- การเพาะเชื้อจากของเหลวในเยื่อหุ้มปอด หรือการส่องกล้องผ่านหลอดลม
อาการของโรคปอดอักเสบชุมชน
- ไข้ ไอ หายใจเร็ว อาจมีอาการหอบ หายใจลำบาก มี chest retraction, nasal flaring หรืออาการอื่น ๆ ของภาวะหัวใจล้มเหลว
- ฟังเสียงปอดอาจได้ยินเสียงกรอบแกรบ (Tine or Medium crepitations) อาจได้ยินเสียง rhonchi ร่วมด้วย ในกรณีที่พยาธิสภาพเป็นแบบ consolidation อาจได้ยินเสียง bronchial breath sound
- มีอาการแสดงอื่น ๆ ที่ไม่จำเพาะ เช่น ท้องอืด อาเจียน ซึม โดยเฉพาะเด็กเล็ก
การรักษาโรคปอดอักเสบชุมชน
- การรักษาแบบจำเพาะ : การใช้ยาฆ่าเชื้อ โดยแพทย์จะเลือกยาที่คาดว่าครอบคลุมเชื้อก่อโรคที่น่าจะเป็นสาเหตุของปอดอักเสบติดเชื้อ โดยพิจารณาจากอาการทางคลินิกและระบาดวิทยา
- หลักการใช้ยาปฏิชีวนะ (Principles of antimicrobial therapy)
ทันทีที่ผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นปอดอักเสบ ผู้ป่วยควรได้รับการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะอย่างเร็วที่สุด หลักฐานการศึกษาพบว่าการเริ่มยาปฏิชีวนะภายใน 8 ชั่วโมง หลังผู้ป่วยมาถึงโรงพยาบาลจะสามารถลดอัตราการตายของผู้ป่วยได้ นอกจากนั้นควรเลือกใช้ยาปฏิชีวนะที่มีฤทธิ์ครอบคลุมเฉพาะเชื้อที่สงสัยในผู้ป่วยแต่ละรายให้มากที่สุด และพยายามหลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะในลักษณะแบบเหวี่ยงแห ในกรณีที่ไม่สามารถคาดเดาเชื้อที่เป็นสาเหตุได้ ควรใช้ยาปฏิชีวนะตามแนวทางการรักษาที่แนะนำ (guidelines) ซึ่งสังเคราะห์มาจากหลักฐานศึกษาทางระบาดวิทยาของท้องถิ่นนั้น ๆ โดยแนวทางการให้ยาปฏิชีวนะเพื่อรักษาโรคปอดอักเสบชุมชน มีดังนี้ ในกลุ่มผู้ป่วยนอกจะให้ยารับประทานกลุ่ม macrolides รุ่นใหม่ ในกลุ่มผู้ป่วยที่จำเป็นต้องเข้ารับการรักษาตัวที่โรงพยาบาลควรได้รับยาหลายตัวร่วมกัน คือ ยาที่ให้ทางหลอดเลือดดำกลุ่ม cephalosporins รุ่นที่ 3 ร่วมกับกลุ่มยา macrolides หรือ moxifloxacin ในกรณีผู้ป่วยสูงอายุที่มีอาการรุนแรงมาก อาจให้ยาในกลุ่ม aminoglycosides ทางหลอดเลือดดำร่วมด้วย
- การรักษาแบบประคับประคอง : โดยจะให้ยาเพื่อบรรเทาอาการ เช่น ยาพ่นลมขยายหลอดลม ยาละลายเสมหะ ยาลดไข้ ยาแก้ไอ
- การรักษาภาวะแทรกซ้อน : ในบางรายภาวะปอดอักเสบติดเชื้อรุนแรงมา อาจมีภาวะระบบทางเดินหายใจล้มเหลว ซึ่งต้องใส่ท่อช่วยหายใจ และใช้เครื่องช่วยหายใจ
การป้องการโรคปอดอักเสบ
- หมั่นดูแลความสะอาด และหลีกเลี่ยงสถานที่แออัด
- งดสูบบุหรี่หรือสูดดมควันบุหรี่จากคนรอบข้าง
- ดื่มน้ำมาก ๆ และพักผ่อนให้เพียงพอ
- ฉีดวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่ และวัคซีนป้องกันโรคปอดอักเสบ โดยวัคซีนทั้งสองชนิด มีความปลอดภัยสูง หากจำเป็นต้องฉีดทั้งสองชนิดสามารถฉีดพร้อมกันได้ โดยฉีดในช่วงที่ผู้ป่วยมาตรวจแบบผู้ป่วยนอก หรือกรณีที่ผู้ป่วยนอนรักษาในโรงพยาบาล ให้ฉีดวัคซีนก่อนกลับบ้าน เพื่อป้องกันการติดเชื้อของทางเดินหายใจในครั้งต่อไป
ที่มา : กรมควบคุมโรค
แนวทางการรักษาโรคปอดอักเสบชุมชนแห่งประเทศไทย (สำหรับผู้ใหญ่) โดยสมาคมอุรเวชช์แห่งประเทศไทย